بلند مرتبه‌تر و بزرگوارتر ، و از بندگانش بىنياز است ، و هيچ نيازى به اعمال مخلوقاتش ندارد . معناى « أشهد أن لا إله إلّا اللَّه » ، اعلام شهادت و گواهى دادن است ، و شهادت جز با شناخت قلبى ميسّر نيست ، گويى مؤذّن مىگويد : آگاهى دارم كه معبودى جز خداوند - عزّ و جلّ - نيست ، و تمامى معبودها جز خداوند - عزّ و جلّ - باطل و نابود هستند ، و با زبان به آگاهى درونىام اقرار مىنمايم به اينكه : مسلّما معبودى جز خداوند نيست ، و شهادت مىدهم كه هيچ پناهگاهى براى گريز از خداوند جز به سوى او نيست ، و راه نجاتى از شرّ هيچ بد رسان ، و فتنه و آسيب هيچ آسيب رسان نيست ، جز به وسيلهء خداوند . معناى « أشهد أن لا إله إلّا اللَّه » در بار دوّم اين است : شهادت مىدهم كه راهنمايى جز خداوند نيست ، و من راهنمايى جز خدا ندارم ، و خدا را شاهد مىگيرم بر اينكه گواهى مىدهم كه معبودى جز خدا نيست ، و نيز ساكنان آسمانها و زمينها و تمام فرشتگانى كه در آنها هستند و همهء مردم و كوهها و درختان و جنبندگان و جانوران وحشى و هر تر و خشكى را كه در آنها وجود دارد گواه مىگيرم و شهادت مىدهم كه آفريدگارى جز خداوند نيست ، و هيچ روزى دهنده و معبود و آسيب رسان و سود دهنده ، و قابض و باسط ، و عطاكننده و جلوگيرنده ، و دفع‌كننده و راننده ، و خير خواه و كفايت‌كننده و بهبودى بخش ، و به جلو يا به تأخير اندازندهء امور جز خداوند نيست ، و خلق و امر تنها از آن اوست ، و همهء خير و خوبى منحصرا به دست اوست . بلند مرتبه و منزّه است خداوندى كه پروردگار عالميان است . معناى « أشهد أنّ محمّدا رسول اللَّه » ، كه مؤذّن مىگويد اين است : گواهى مىدهم معبودى جز خداوند نيست ، و حضرت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله بنده و فرستاده و پيامبر و برگزيده و منتخب اوست كه خداوند او را همراه با هدايت خود و دين و آيين حقّ به سوى همهء مردم فرستاد ، تا دين او را بر تمام اديان چيره و غالب گرداند ، هر چند مشركان بدشان بيايد . و تمام پيامبران و فرستادگان و ملائكه و همهء مردمانى را كه در